วันเหมายัน (อ่านว่า เห-มา-ยัน) (Winter Solstice) ในทางดาราศาสตร์ ตรงกับวันที่ 21 ธันวาคม (2568) ดวงอาทิตย์จะขึ้นทางทิศตะวันออกเฉียงไปทางใต้มากที่สุด และตกลับขอบฟ้าทางทิศตะวันตกเฉียงไปทางใต้มากที่สุด จึงส่งผลให้ช่วงเวลากลางคืนยาวนานที่สุดในรอบปี
ในวันเหมายัน ตำแหน่งของดวงอาทิตย์จะไม่เคลื่อนที่ผ่านเหนือศีรษะของผู้สังเกต ดังนั้น ชาวนาไทย จึงเห็นดวงอาทิตย์เคลื่อนที่อ้อมต้นข้าวไปทางทิศใต้ ทำให้นิยมเรียกปรากฏการณ์ดังกล่าวว่า “ตะวันอ้อมข้าว”
ฤดูกาล (season) บนโลกนั้น เกิดจากแกนโลกเอียงทำมุม 23.5 องศา กับแนวตั้งฉากกับระนาบโคจรของโลกรอบดวงอาทิตย์ ทำให้พื้นที่ต่าง ๆ ทั่วโลกได้รับความเข้มของแสงอาทิตย์ (มุมตกกระทบ) และปริมาณพลังงานความร้อนที่พื้นที่ต่าง ๆ ทั่วโลกได้รับไม่เท่ากัน ส่งผลให้มีอุณหภูมิต่างกัน รวมถึงระยะเวลากลางวัน และกลางคืนก็ต่างกันด้วย เหตุนี้ทำให้เกิดฤดูกาลขึ้นบนโลก สังเกตได้ว่าในฤดูร้อนดวงอาทิตย์จะขึ้นเร็วและตกช้า เวลากลางวันจะยาวกว่ากลางคืน แตกต่างกับฤดูหนาวที่ดวงอาทิตย์จะขึ้นช้าและตกเร็ว เวลากลางคืนจะยาวนานกว่ากลางวัน
ทั้งนี้ ในแต่ละวัน ดวงอาทิตย์จะปรากฏอยู่ตำแหน่งที่ต่างกัน เปลี่ยนตำแหน่งไปประมาณวันละ 1 องศา ตั้งแต่เดือนกันยายนเป็นต้นมา ดวงอาทิตย์ค่อย ๆ เคลื่อนที่จากจุดตั้งฉากกับเส้นศูนย์สูตรของโลกลงมาทางใต้ สังเกตได้จากท้องฟ้าในช่วงนี้จะมืดเร็วขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อดวงอาทิตย์เคลื่อนมา ณ ตำแหน่งเฉียงไปทางทิศใต้มากที่สุดในวันเหมายันของแต่ละปี วันดังกล่าวจึงมีช่วงเวลากลางคืนยาวนานที่สุด และช่วงเวลากลางวันสั้นที่สุด ดวงอาทิตย์จะขึ้นเวลาประมาณ 06:36 น. และจะตกลับขอบฟ้า เวลาประมาณ 17:55 น. (เวลา ณ กรุงเทพฯ) รวมระยะเวลากลางวันเพียง 11 ชั่วโมง 19 นาที เท่านั้น นอกจากนี้ วันเหมายันยังนับเป็นวันเปลี่ยนฤดูกาล โดยประเทศทางซีกโลกเหนือนับเป็นวันเข้าสู่ฤดูหนาว และประเทศทางซีกโลกใต้เข้าสู่ฤดูร้อน
ในระยะเวลา 1 ปีที่โลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ จะเกิดปรากฏการณ์สำคัญที่เกี่ยวข้องกับการขึ้น-ตก ของดวงอาทิตย์ทั้งหมด 4 ครั้ง ได้แก่
(1) วันวสันตวิษุวัต (Vernal Equinox) วันที่มีช่วงกลางวันและกลางคืนยาวนานเท่ากัน อยู่ในช่วงวันที่ 20-23 มีนาคม
(2) วันศารทวิษุวัต (Autumnal Equinox) วันที่มีช่วงเวลากลางวันและกลางคืนยาวนานเท่ากัน อยู่ในช่วงวันที่ 20-23 กันยายน
(3) วันครีษมายัน (Summer Solstice) วันที่ช่วงเวลากลางวันยาวนานที่สุด อยู่ในช่วงวันที่ 20-23 มิถุนายน
(4) วันเหมายัน (Winter Solstice) วันที่ช่วงเวลากลางคืนยาวนานที่สุด อยู่ในช่วงวันที่ 20-23 ธันวาคม
เรียนรู้เพิ่มเติม เรื่อง วันเหมายันและการเคลื่อนที่ปรากฏของดวงอาทิตย์
-สื่ออินเตอร์แอ็กทีฟซิมูเลชัน ตอน การเปลี่ยนตำแหน่งและเส้นทางการเคลื่อนที่ปรากฏของดวงอาทิตย์บนท้องฟ้าในรอบปี http://ipst.me/10592
-หนังสือเรียนรายวิชาพื้นฐาน วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ม.3 เล่ม 1 (ฉบับปรับปรุง 2560)
-หนังสือเรียนรายวิชาพื้นฐาน วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี วิทยาศาสตร์โลกและอวกาศ ม.6 (ฉบับปรับปรุง 2560)
เรียบเรียงข้อมูลจาก
1. เฟซบุ๊กสถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ ที่ www.facebook.com/NARITpage
2.เฟซบุ๊กสถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (สสวท.)
ภาพประกอบจาก : https://d3dyak49qszsk5.cloudfront.net/large__2e6a9e78bc.jpg
